Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na „Programie nauczania biologii Puls życia”
autorstwa Anny Zdziennickiej

 

 

Lp.

 

Temat

Poziom  wymagań

konieczny

podstawowy

rozszerzający

dopełniający

1.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.

 

 

 

 

 

 

 

4.

 

 

 

 

 

 

5.

Czym jest genetyka?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nośnik informacji genetycznej – DNA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Przekazywanie materiału genetycznego

 

 

 

 

 

 

Odczytywanie informacji genetycznej

 

 

 

 

 

Dziedziczenie cech

Uczeń:

• wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów

• wyjaśnia, że jego podobieństwo

do rodziców jest wynikiem dziedziczenia cech

 

 

 

 

 

 

• wskazuje miejsca występowania DNA

• wylicza elementy budujące DNA

• określa rolę DNA jako nośnika informacji genetycznej

 

 

 

 

 

 

 

• wymienia nazwy poszczególnych podziałów komórkowych

• podaje liczbę chromosomów w komórkach somatycznych i płciowych człowieka

• wskazuje miejsce zachodzenia mitozy
i mejozy w organizmie człowieka

 

 

• wskazuje kodon na modelu lub ilustracji

DNA

 

 

 

 

 

• rozpoznaje u ludzi cechy dominujące
i recesywne

Uczeń:

• definiuje pojęcia „genetyka”

oraz „zmienność organizmów”

• rozpoznaje cechy dziedziczne
i niedziedziczne

• omawia zastosowania genetyki w różnych dziedzinach: medycynie, kryminalistyce, rolnictwie, archeologii

• uzasadnia występowanie zmienności wśród ludzi

 

 

• przedstawia budowę nukleotydu

• wymienia nazwy zasad azotowych

• wyjaśnia regułę komplementarności zasad

• definiuje pojęcia: „gen” i „genom”

• przedstawia budowę chromosomu

• definiuje pojęcie „kariotyp”

• omawia proces replikacji

• porównuje budowę DNA z budową RNA

• rozpoznaje na modelu lub ilustracji DNA

i RNA

 

• definiuje pojęcia: „chromosomy homologiczne”, „komórki haploidalne”,

„komórki diploidalne”

• szacuje liczbę chromosomów w komórce haploidalnej, znając liczbę chromosomów w diploidalnej komórce danego organizmu

• omawia znaczenie mitozy i mejozy

 

• wyjaśnia pojęcia: „kod genetyczny”,

„gen”, „kodon”

• omawia znaczenie kodu genetycznego

• omawia budowę kodonu i genu

 

 

 

• omawia badania Mendla

• zapisuje genotypy homozygoty dominującej
i recesywnej oraz heterozygoty

• na schemacie krzyżówki genetycznej rozpoznaje genotyp oraz określa fenotyp rodziców i pokolenia potomnego

• wykonuje krzyżówki genetyczne dotyczące dziedziczenia jednego genu

Uczeń:

• wskazuje różnice między cechami gatunkowymi a indywidualnymi
oraz podaje przykłady tych cech

• wyjaśnia, z czego wynika podobieństwo organizmów potomnych do rodzicielskich
w wypadku rozmnażania płciowego

i bezpłciowego

• wymienia źródła cech dziedzicznych

i niedziedzicznych oraz podaje przykłady tych cech

 

• wykazuje konieczność związania DNA

przez białka i powstania chromatyny
w jądrze komórkowym

• wyjaśnia, z czego wynika komplementarność zasad

• określa różnice między genem
a genomem

 

 

 

 

• omawia przebieg mitozy i mejozy

• omawia różnice między mitozą a mejozą

 

 

 

 

 

 

• wykazuje uniwersalność kodu genetycznego

• omawia biosyntezę białek na podstawie ilustracji

 

 

 

• ocenia znaczenie prac Mendla dla rozwoju genetyki

• interpretuje krzyżówki genetyczne, używając określeń „homozygota”,

„heterozygota”, „cecha dominująca”,

„cecha recesywna”

Uczeń:

• dowodzi, że cechy organizmów kształtują się dzięki materiałowi genetycznemu oraz są wynikiem wpływu środowiska

• wykonuje portfolio ukazujące jego podobieństwo do dziadków i rodziców

 

 

 

 

 

• przedstawia graficznie regułę

komplementarności zasad azotowych

• wykonuje model DNA

• uzasadnia konieczność zachodzenia procesu replikacji DNA przed podziałem komórki

 

 

 

 

 

 

• wyjaśnia znaczenie rekombinacji genetycznej

• planuje i wykonuje dowolną techniką model podziału komórki

 

 

 

 

• odczytuje kolejność aminokwasów kodowanych przez dany fragment mRNA z tabeli kodu genetycznego

• interpretuje schemat literowego zapisu kodonu i budowy nici kwasu nukleinowego

 

 

• omawia prawo czystości gamet

• przewiduje cechy osobników potomnych
na podstawie prawa czystości gamet

• tworzy krzyżówki genetyczne dotyczące dziedziczenia określonej cechy i przewiduje genotypy oraz fenotypy potomstwa


 

Lp.

 

Temat

Poziom  wymagań

konieczny

podstawowy

rozszerzający

dopełniający

6.

 

 

 

 

 

 

7.

 

 

 

 

 

 

 

 

8.

Dziedziczenie płci u człowieka

 

 

 

 

 

Mechanizm dziedziczenia cech u człowieka

 

 

 

 

 

 

 

Mutacje

Uczeń:

• podaje liczbę chromosomów występujących
w komórce diploidalnej człowieka

• rozpoznaje kariogram człowieka

• wskazuje na kariogramie człowieka chromosomy płci

 

• wymienia cztery główne grupy krwi występujące u ludzi

• określa konsekwencje wystąpienia konfliktu serologicznego

 

 

 

 

 

• wyjaśnia pojęcie „mutacja”

• wylicza czynniki mutagenne

Uczeń:

• wyjaśnia zasadę dziedziczenia płci

• wymienia przykłady chorób dziedzicznych sprzężonych z płcią

• określa cechy chromosomów X i Y

 

 

• rozpoznaje grupy krwi na podstawie zapisu genotypów osób

• omawia sposób dziedziczenia grup krwi

• omawia sposób dziedziczenia czynnika Rh

• wymienia przykłady cech zależnych od wielu genów oraz od środowiska

• wyjaśnia, w jaki sposób środowisko wpływa na rozwój osobowości

 

• rozróżnia mutacje genowe
i chromosomowe

• omawia skutki wybranych mutacji genowych

• wymienia przykłady chorób człowieka warunkowanych mutacjami genowymi (mukowiscydoza) i chromosomowymi (zespół Downa)

• charakteryzuje wybrane choroby genetyczne

Uczeń:

• wyjaśnia mechanizm ujawniania się cech recesywnych sprzężonych z płcią

• wykonuje krzyżówkę genetyczną dotyczącą dziedziczenia hemofilii oraz daltonizmu

 

 

• ustala grupy krwi dzieci, znając grupy krwi ich rodziców

• wykonuje krzyżówkę genetyczną dotyczącą dziedziczenia grup krwi

• określa możliwość wystąpienia konfliktu serologicznego

 

 

 

• uzasadnia, że mutacje są podstawowym czynnikiem zmienności organizmów

• omawia przyczyny wybranych chorób genetycznych

Uczeń:

• interpretuje krzyżówkę genetyczną dotyczącą dziedziczenia hemofilii
oraz daltonizmu

• ocenia znaczenie poznania budowy ludzkiego DNA

 

• ocenia wpływ środowiska na kształtowanie się cech

• przewiduje wpływ prowadzenia określonego trybu życia

na powstawanie chorób genetycznych

 

 

 

 

• dowodzi znaczenia mutacji

w przystosowaniu organizmów

do zmieniającego się środowiska

• ocenia znaczenie badań prenatalnych
dla człowieka

9.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10.

Ewolucja i jej dowody

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mechanizmy ewolucji

• definiuje pojęcie „ewolucja”

• wymienia dowody ewolucji

• wskazuje przykłady narządów szczątkowych w organizmie człowieka

 

 

 

 

 

 

• omawia ideę walki o byt

• wymienia przykłady różnych rodzajów skamieniałości

• omawia etapy powstawania skamieniałości

• definiuje pojęcie „relikt”

• wymienia przykłady reliktów

• definiuje pojęcia: „struktury homologiczne”,

„struktury analogiczne”, „konwergencja”

• wymienia przykłady struktur homologicznych
i analogicznych

 

• omawia główne założenia teorii ewolucji

Darwina

• definiuje pojęcie „endemit”

• wymienia przykłady endemitów

• wyjaśnia, na czym polega dobór naturalny i dobór sztuczny

• ilustruje przykładami działanie doboru naturalnego i doboru sztucznego

• klasyfikuje dowody ewolucji

• rozpoznaje rodzaje skamieniałości

• rozpoznaje ogniwa pośrednie

• wskazuje u form pośrednich cechy dwóch różnych grup systematycznych

• omawia przykłady potwierdzające jedność budowy i funkcjonowania organizmów

 

 

 

• określa rolę doboru naturalnego

w powstawaniu nowych gatunków

• omawia różnice pomiędzy doborem naturalnym a doborem sztucznym

• ocenia korzyści człowieka z zastosowania doboru sztucznego

• określa warunki powstawania skamieniałości

• przedstawia w formie graficznej etapy powstawania skamieniałości

• ocenia rolę struktur homologicznych

i analogicznych jako dowodów ewolucji

 

 

 

 

• wyjaśnia, w jaki sposób izolacja geograficzna prowadzi do powstawania nowych gatunków

• omawia współczesne spojrzenie na ewolucję – syntetyczną teorię ewolucji

 

 


20                  Wymagania edukacyjne

 

 

 

 

Lp.

 

Temat

Poziom  wymagań

konieczny

podstawowy

rozszerzający

dopełniający

11.

Pochodzenie człowieka

Uczeń:

• wymienia przykłady organizmów należących
do rzędu naczelnych

• określa na przykładzie szympansa różnice pomiędzy człowiekiem a innymi naczelnymi

• wymienia cechy człowieka rozumnego

Uczeń:

• wskazuje na mapie miejsce, w którym rozpoczęła się ewolucja naczelnych

• wymienia cechy człowieka, które pozwalają zaklasyfikować go do poszczególnych jednostek systematycznych

• wskazuje u człowieka cechy wspólne
z innymi naczelnymi

Uczeń:

• określa stanowisko systematyczne człowieka

• wymienia czynniki, które miały wpływ
na ewolucję człowieka

Uczeń:

• opisuje przebieg ewolucji człowieka

• porównuje różne formy człowiekowatych

12.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14.

 

 

 

 

 

 

15.

Czym zajmuje się

ekologia?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Cechy populacji

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Konkurencja

 

 

 

 

 

 

Roślinożerność

• wyjaśnia, czym zajmuje się ekologia

• wymienia czynniki ograniczające występowanie gatunków w różnych środowiskach

 

 

 

 

 

 

 

• definiuje pojęcia: „populacja”, „gatunek”

• wymienia cechy populacji

• wymienia czynniki wpływające na liczebność populacji

• wymienia typy rozmieszczenia osobników
w populacji

• wymienia przykłady zwierząt żyjących w stadzie

 

 

 

• wylicza zależności międzygatunkowe

• definiuje pojęcie „konkurencja”

• wymienia czynniki, o które konkurują organizmy

 

 

 

• wymienia przykłady roślinożerców

• wskazuje w terenie siedlisko przykładowego gatunku

• definiuje pojęcie „nisza ekologiczna”

• określa wpływ wybranych czynników

środowiska na funkcjonowanie organizmu

• odczytuje z wykresu dane dotyczące zakresu tolerancji

• określa właściwości środowiska wodnego

• porównuje warunki życia w wodzie i na lądzie

 

• określa przyczyny migracji

• omawia zmiany liczebności populacji

• ilustruje różne typy rozmieszczenia osobników w populacji i podaje przykłady gatunków rozmieszczonych w dany sposób

• określa wady i zalety różnych typów rozmieszczenia populacji

• charakteryzuje grupy wiekowe
w populacjach

 

 

• klasyfikuje dodatnie i ujemne zależności międzygatunkowe

• opisuje działania, które pozwalają zwyciężać w konkurencji

• omawia przyczyny i skutki konkurencji międzygatunkowej i wewnątrzgatunkowej

 

• określa znaczenia roślinożerców
w przyrodzie

• omawia adaptacje roślinożerców
do zjadania pokarmu roślinnego

• rozróżnia siedlisko i niszę ekologiczną

• omawia na przykładzie wpływ środowiska na wygląd organizmu

• omawia różnice między ekologią

a ochroną przyrody i ochroną środowiska

 

 

 

 

 

 

• odnajduje w terenie populacje różnych gatunków

• określa wpływ migracji na zagęszczenie
i liczebność populacji

• wyjaśnia, jaki jest związek wędrówek zwierząt z porami roku

• opisuje wpływ hierarchii panującej
w stadzie na życie poszczególnych jego członków

• odczytuje dane z piramid wieku

 

• charakteryzuje ujemne zależności wewnątrzgatunkowe

• porównuje konkurencję wewnątrzgatunkową z konkurencją międzygatunkową

 

 

• wyjaśnia, w jaki sposób rośliny

i roślinożercy wzajemnie regulują swoją liczebność

• charakteryzuje sposoby obrony roślin przed zjadaniem

• interpretuje wykres przedstawiający zakres tolerancji ekologicznej danego gatunku

• planuje doświadczenie sprawdzające wpływ wybranych czynników

na funkcjonowanie organizmu

• wykazuje zależność między cechami środowiska a występującymi w nim organizmami

 

 

 

• oblicza zagęszczenie populacji, mając dane dotyczące liczebności populacji

i zajmowanej przez nią powierzchni

• przewiduje losy populacji na podstawie jej struktury wiekowej

 

 

 

 

 

 

• uzasadnia, że konkurencja

jest czynnikiem doboru naturalnego

 

 

 

 

 

• analizuje wykresy przedstawiające wzajemną regulację liczebności populacji roślin i roślinożerców


 

 

 

Lp.

 

Temat

Poziom  wymagań

konieczny

podstawowy

rozszerzający

dopełniający

16.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

17.

 

 

 

 

18.

 

 

 

 

 

 

 

19.

 

 

 

 

 

 

 

 

20.

Drapieżnictwo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pasożytnictwo

 

 

 

 

Nieantagonistyczne zależności między gatunkami

 

 

 

 

 

Struktura ekosystemu i jego funkcjonowanie

 

 

 

 

 

 

 

Materia i energia w ekosystemie

Uczeń:

• wymienia przykłady drapieżników i ich ofiar

• omawia przystosowania organizmów do drapieżnictwa

 

 

 

 

 

 

• wymienia przykłady pasożytów zewnętrznych
i wewnętrznych

 

 

 

• wylicza nieantagonistyczne zależności międzygatunkowe

• wymienia przykłady oragizmów, które łączy zależność nieantagonistyczna

 

 

 

 

• wymienia pięć przykładowych ekosystemów

• przedstawia składniki biotopu i biocenozy

• rozróżnia ekosystemy sztuczne i naturalne

• wymienia piętra lasu

 

 

 

 

 

• wymienia nazwy ogniw łańcucha pokarmowego

• przyporządkowuje znane organizmy
do poszczególnych ogniw łańcucha pokarmowego

• rysuje schematy prostych łańcuchów pokarmowych w wybranych ekosystemach

• podaje przykład pierwiastka krążącego
w ekosystemie

Uczeń:

• wyjaśnia na wybranych przykładach,
na czym polega drapieżnictwo

• wymienia charakterystyczne cechy drapieżnika i jego ofiary

• wymienia przykłady roślin drapieżnych

 

 

 

 

• wyjaśnia, na czym polega pasożytnictwo

• klasyfikuje pasożyty na zewnętrzne i wewnętrzne

• wymienia przykłady pasożytnictwa u roślin

 

• określa warunki współpracy między gatunkami

• definiuje pojęcia: „mutualizm”,

„komensalizm”

• omawia budowę korzeni roślin motylkowatych

 

 

• wskazuje w terenie biotop i biocenozę

wybranego ekosystemu

• wyjaśnia, na czym polega równowaga dynamiczna ekosystemu

• wskazuje w terenie miejsce zachodzenia sukcesji wtórnej

• wymienia przykłady gatunków żyjących
w poszczególnych piętrach lasu

 

• wyjaśnia przyczyny istnienia łańcuchów pokarmowych

• wskazuje różnice między producentami
a konsumentami

• rysuje schemat prostej sieci pokarmowej

• omawia na podstawie ilustracji piramidę

ekologiczną

• wykazuje, że materia krąży w ekosystemie

• wykazuje, że energia przepływa przez ekosystem

• wskazuje nekrofagi jako organizmy przyczyniające się do krążenia materii

Uczeń:

• omawia różne strategie polowań stosowanych przez drapieżniki

• opisuje sposoby obrony organizmów przed drapieżnikami

• określa rolę drapieżników w przyrodzie jako regulatorów liczebności ofiar

• omawia przystosowania roślin drapieżnych do zdobywania pokarmu

 

• charakteryzuje przystosowania organizmów do pasożytniczego trybu

życia

 

 

• omawia różnice między komensalizmem
a mutualizmem

• charakteryzuje role grzyba i glonu w plesze porostu

• charakteryzuje relację międzygatunkową między rośliną motylkową a bakteriami brodawkowymi

 

• analizuje zależności między biotopem a biocenozą

• omawia różnice między ekosystemami naturalnymi a sztucznymi

• charakteryzuje przebieg sukcesji pierwotnej i wtórnej

 

 

 

• analizuje przykłady powiązań pokarmowych we wskazanym ekosystemie

• charakteryzuje role poszczególnych ogniw łańcucha pokarmowego

• porównuje liczbę organizmów w sieci zależności pokarmowych w ekosystemie naturalnym i sztucznym

• interpretuje zależności między poziomem pokarmowym a biomasą i liczebnością populacji

Uczeń:

• wykazuje zależności między liczebnością populacji drapieżnika

a liczebnością populacji jego ofiary

 

 

 

 

 

 

• wyjaśnia znaczenie pasożytnictwa

w regulacji zagęszczenia populacji ofiar

 

 

 

• określa warunki występowania dodatnich relacji między organizmami różnych gatunków

• ocenia znaczenie bakterii azotowych występujących w glebie

• wyjaśnia znaczenie wiedzy o mikoryzie
dla grzybiarzy

 

• wykazuje zależność między warunkami,
w których powstał dany las a jego strukturą piętrową

• omawia czynniki, które zakłócają równowagę ekosystemu

 

 

 

 

• planuje i wykonuje model łańcucha lub sieci pokarmowej

• przewiduje skutki, jakie dla ekosystemu miałoby wyginięcie określonego ogniwa
we wskazanym łańcuchu pokarmowym

• analizuje informacje przedstawione
w formie piramidy ekologicznej

• omawia schemat obiegu węgla
w ekosystemie


22                  Wymagania edukacyjne

 

 

 

Lp.

 

Temat

Poziom  wymagań

konieczny

podstawowy

rozszerzający

dopełniający

21.

Różnorodność biologiczna

Uczeń:

• wylicza czynniki wpływające na stan ekosystemów

• wymienia poziomy różnorodności biologicznej

Uczeń:

• definiuje termin „różnorodność biologiczna”

• wymienia przykłady działalności człowieka przyczyniającej się do spadku różnorodności biologicznej

• wyjaśnia różnice pomiędzy dwoma poziomami różnorodności biologicznej

• uzasadnia konieczność zachowania różnorodności biologicznej

Uczeń:

• wskazuje działalność człowieka jako przyczynę spadku różnorodności biologicznej

• charakteryzuje poziomy różnorodności biologicznej

• porównuje poziomy różnorodności biologicznej

Uczeń:

• przewiduje skutki osuszania obszarów podmokłych

22.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

23.

 

 

 

 

 

 

24.

 

 

 

 

 

 

25.

Zanieczyszczenie

i ochrona atmosfery

 

 

 

 

 

 

 

 

Wpływ człowieka na stan czystości wód

 

 

 

 

 

Zagrożenia i ochrona gleb

 

 

 

 

 

Ochrona środowiska na co dzień

• wymienia czynniki wpływające na zanieczyszczenie atmosfery

• wskazuje źródła zanieczyszczenia powietrza w najbliższej okolicy

 

 

 

 

 

 

• wymienia źródła zanieczyszczenia wód słodkich

• wylicza klasy czystości wód

• wymienia przyczyny zanieczyszczeń wód słonych

 

 

• wymienia funkcje gleby w ekosystemie

• wylicza czynniki wpływające na degradację

gleby

• wymienia przykłady czynników prowadzących
do wyjałowienia gleby

 

 

• rozpoznaje surowce wtórne

• wymienia sposoby unieszkodliwiania odpadów

• przyporządkowuje odpady

do odpowiednich pojemników przeznaczonych do segregacji

• podaje przykłady naturalnych i powstałych
w wyniku działalności ludzi
zanieczyszczeń atmosfery

• omawia wpływ kwaśnych opadów
na środowisko

• omawia warunki tworzenia się kwaśnych opadów, dziury ozonowej i smogu

• omawia przyczyny ocieplania się klimatu

 

 

• podaje metody oczyszczania wód

• omawia sposoby ochrony wód

• charakteryzuje metody oczyszczania ścieków stosowane w nowoczesnych oczyszczalniach

 

 

• wyjaśnia, dlaczego próchnica jest ważnym elementem gleby

• omawia metody rekultywacji gleby

 

 

 

 

• określa czas biodegradacji wskazanego produktu

• wyjaśnia pojęcie „recykling”

• analizuje problem dzikich wysypisk

• uzasadnia konieczność rezygnacji

z toreb foliowych na rzecz opakowań wielokrotnego użytku

• analizuje czynniki wpływające
na zanieczyszczenie atmosfery

• klasyfikuje zanieczyszczenia atmosfery
na naturalne i powstałe w wyniku działalności ludzi

• wykazuje wpływ spalania surowców naturalnych na stan atmosfery

• wyjaśnia rolę porostów w ocenie czystości powietrza

 

• określa sposób wykorzystania wody w zależności od klasy jej czystości

• wyjaśnia wpływ zakwitów na stan wód

• opisuje metody oczyszczania wód

 

 

 

• uzasadnia, że gleba ma duże znaczenie
dla prawidłowego funkcjonowania ekosystemu

• charakteryzuje proces powstawania próchnicy

• omawia czynniki degradujące glebę

 

• ocenia wpływ różnych metod unieszkodliwiania odpadów
na środowisko

• ocenia znaczenie wykorzystywania surowców wtórnych

• przeprowadza badanie stanu powietrza swojej okolicy za pomocą skali porostowej

• dowodzi związku rozwoju gospodarki
na świecie z globalnym ociepleniem

• przewiduje skutki globalnego ocieplenia

 

 

 

 

• ocenia znaczenie regulacji rzek

• analizuje i komentuje stan czystości rzek w Polsce na podstawie wykresu

• wykazuje związek między zanieczyszczeniem powietrza a zanieczyszczeniem wód gruntowych

 

 

• dowodzi, że wypalanie łąk i pól jest szkodliwe dla gleby

• planuje sposoby rekultywacji zdegradowanych gleb w najbliższej okolicy

 

 

• prezentuje postawę świadomego konsumenta

• planuje i realizuje projekt edukacyjny dotyczący ochrony środowiska

na co dzień